społeczeństwo polskie wobec zaborców – dwie postawy, patriotyzm i walka lub zdrada i układanie się z wrogiem dla własnych korzyści

przemiana szlachetnego rycerza w tyrana i zbrodniarza pod wpływem przepowiedni czarownic spotkanych na wrzosowisku

przemiana awanturnika Jacka Soplicy w pokornego księdza i tajnego emisariusza księdza Robaka

przemiana Męża – fałszywego poety, kiepskiego męża i ojca w Hrabiego – działacza społecznego, odważnego i bezkompromisowego przywódcę arystokracji walczącej z rewolucjonistami niosącymi zniszczenie światu

odkupienie winy Raskolnikowa poprzez zesłanie na katorgę (kara w kontekście społecznym), ale przede wszystkim przez nawrócenie się (odkupienie moralne)

Sienkiewicz opisuje oblężenie Jasnej Góry, które jako wydarzenie historyczne było jednym z najważniejszych i kształtujących polską mentalność; takich bitew jest więcej, wiele z nich jest też uwiecznionych w literaturze lub sztuce (bitwa pod Grunwaldem w Krzyżakach, odsiecz wiedeńska na obrazie Matejki, bitwa warszawska w ogromnej liczbie powieści międzywojennych)

literatura Średniowiecza chętnie przedstawiała wzorcowe postacie, mające być przykładami do naśladowania; z niej wywodzą się wzorce idealnego władcy i rycerza bez skazy (np. w Pieśni o Rolandzie – król Karol Wielki i Roland)