dzieje tragicznej i niespełnionej miłości idealnego rycerza Tristana oraz pięknej Izoldy; w legendzie występuje także postać idealnego władcy – króla Marka

Michał Wołodyjowski – wzór polskiego rycerza, niezrównany fechmistrz, na końcu powieści ginie z honorem (wysadza się w powietrze w twierdzy Kamieniec Podolski, której ślubował bronić aż do śmierci)

Jurand ze Spychowa i Zbyszko z Bogdańca – przykłady polskich rycerzy, nieustraszonych w walce i zawsze postępujących z honorem i godnością oraz zgodnie z wymogami wiary (Jurand przebacza Zygfrydowi de Löwe wszystkie krzywdy)

bohaterowie wojny trojańskiej – starożytny ideał wojownika: Achilles – najdzielniejszy z Achajów (Greków oblegających Troję), nieustraszony, piękny, obdarzony nadludzką siłą, dążący do zemsty na wrogu, posiada jednak swoją słabość (pięta Achillesa); Hektor – syn Priama, króla Troi, najdzielniejszy z Trojan, obrońca ojczyzny, ginie w pojedynku z Achillesem

postać historyczna, uczestnik m.in. bitwy pod Grunwaldem (XV w.), sławny z męstwa, niezłomności oraz wierności danemu słowu (do dziś mówi się: „polegać na kimś jak na Zawiszy”), wzór polskiego rycerza oraz patrioty

bohater wojen ze Szwedami (XVII w.), wzór odwagi i poświęcenia dla ojczyzny, uwieczniony w jednej ze zwrotek Mazurka Dąbrowskiego („Jak Czarniecki do Poznania, wracał się przez morze, dla ojczyzny ratowania, po szwedzkim rozbiorze”)